İki hafta olmuştur, Düygü’nün friendfeed‘de paylaştığı bir video sayesinde Doğa İçin Çal projesi ve Ağaçlar.net‘le tanışmış oldum. Sıcağı sıcağına yazdıklarımdan bir alıntıyla gireyim konuya:

 …çiçek gibi çekimler, kayıtlar… besbelli gayet becerikli bir ekibin işi… Madem doğa için farkındalık yaratacaksın, ağaçlar.net diye bir olayın var, internet meme olmaya oynamak işi yazık etme hali… 10 tane solist olsun, döne döne kurgula (ilham aldığın amcaların reçetesi gibi) o kişiler azıcık aklımızda kalsınlar, zaten enstürman çalan bir sürü şeker insan bulmuşsun, onlar arada küçük tuşelerde görünseler yeterler, ince ince örersin hikayeyi… Resmen elinin ayarı kaçmış ve boku çıkmış bir iş yahu. Kim ne çalıyor, ne yapıyor anlamadım. Ne çalana, ne mesaja hayrı var bunun. Ağaçlar, doğa falan video ile ilgili değil zaten, başındaki logoyu at, “adamın teki, kız arkadaşına doğum günü hediyesi olarak yapmış” diye sal youtube’a… mis gibi tutar… proje mroje diye aklın çıkmadan önce, azıcık da medya nasıl işler, mesaj nasıl verilir bakılacak demek ki…

Hissiyatımın en özeti bu aslında. Gerçekten de, iki ayrı şarkı ile elden ele dolaşacak, herkesin birbirine bahsetmesi sağlanacak bir iş hedeflenmiş fakat (tekrarları saymazsak) 150 civarında müzisyen ile çalışılarak, en hafif tabirle suyu çıkarılmış bir proje var elimizde.

Bu kadar kalabalık bir kadro, iki şarkıda harcanır mı?

Projenin ilham kaynağı Playing For Change ekibinin yaptığı işlere bakınca bu abartının nasıl ters teptiği görülebilir diye düşünüyorum. PFC ekibi, dünya barışına katkıda bulunmak, kültürler arası iletişim kurmak gibi naif fikirler etrafında dünyanın dört bir yanından müzisyenlerin aynı şarkıyı seslendirdikleri projeler üreterek başlamışlar. Bunun ne kadar güçlü bir dil olduğunu fark ettiklerinde de kurdukları bir vakıf ile ticari dönüşü paylaşmaya çalışmışlar. Arada müzik okulu inşa etme deneyimleri, çeşitli konserler falan da var. Sonuçta temelde yer alan şey müzik ve müzisyenlerin bir aradalığı. Oradan bir video ile DİÇ’ten bir video yanyana konduğunda ben Türkiye’li müzisyenlerin neredeyse geçiştirildiğini hissettim. Bu kadar kalabalık bir kitle ile iş yapılabildiğinde daha çok üretim, belki bir albüm amacın kendisine hizmet açısından da daha doğru bir hedef olabilirdi diye düşündüm.

Projenin dil açısından sorun yaratan bir başka ayrıntısı müzisyenlerin “memleket” bilgilerine yer verilişi… Bu, ilham alınan PFC videolarında da rast gelinen bir bilgi, fakat orada müzisyenin yaşadığı coğrafyaya gidilerek kayıt yapılıyor. O şekliyle, yaratılan kolektiflik iyice büyüleyici hale geliyor. DİÇ videolarında Tokat, Trabzon, Antep, İzmir diye giden bir listenin aslında müzisyenlerin babalarının doğum yeri bilgisi olduğu, kayıtların önemli bir kısmının (belki de tamamının) İstanbul’da yapıldığı ortaya çıktığında bu ayrıntının anlamı karışıyor. Hatrı sayılır kısmı 80-85 sonrası doğmuş  müzisyenler İstanbul doğumlu olsalar ne değişirmiş belli değil. Hiç bir yerellik katılamamış. O şehir isimleri boş birer kafa kağıdı bilgisi olarak kalmışlar.

Videoları, şarkıları beğendik, hani yok olan doğa?

Projenin dilinde, kendine içkin olanı tartışmanın sınırı burada bitiyor herhalde. Zira sanatçı tercihlerini tartışırken, iş “ben olsam şöyle yapardım…” demeye varınca eleştirinin anlamı yok oluyor. Fakat dilin,  amaçladığı mesajla ilişkisinde başka sorunlar da var. Bu tür işlerde mesaj net olmaz, izleyici/dinleyici bir mecraya ya da bir slogana yönlenmezse işin kendisi, taşıdığı mesajın önüne geçiyor ve artık sadece kendi var oluşuyla ilgili hale geliyor. Yani doğa ile ilgili bir projenin parçası olarak değil, müzik parçası olarak konuşmak gereken bir hale dönüşüyor. Belki kalabalıktan şikayet ederek başlamamın bir nedeni de bu…

Doğanın yok oluşuna dikkat çekmek için hazırlanan bir videoda, bu motivasyonu görmek işe yarayabilirdi. Videonun başındaki logo görünmediğinde -ki İnternet kullanımında arka planda o video yüklenip, müzik başladığında görülebilir hale kolaylıkla gelir- huzur içinde İstanbul’un dört bir yanında şarkı söyleyen, enstürman çalan insanlar mesaj vermiyor.

Mesajdaki bu silikliğin nedenini çözmenin yolunun Ağaçlar.net projesini anlamaktan geçtiğine inanarak biraz da orayı kurcaladım.

Ağaçlar.net projesi, doğanın yok oluşu karşısında endişe duyan, sorumluluk hisseden bir grubun projesi. Genel anlamda çevre duyarlılığını, çok daha özel bir alana odaklanarak projelendirmişler. Ağaçlar konusundaki cehaletimiz. Gerçekten de, memlekette ziraat, botanik gibi konularda ancak sayılı devlet üniversitesinde araştırma yapılabildiği, bunların da ne kadar kısıtlı kaynaklarla yürütülebildiği göz önüne alınınca sadece cahil değil, ilgisiz olduğumuz ortaya çıkıyor.

Kıymetli emekler, yanlış tercihlerle harcanıyor

Sitede gönüllü katkılarla büyüyen bir veritabanı var. Resimlerle, bilimsel bilgilerle desteklenerek bir fauna dizini yaratılmış. Amaçlar bölümünde, projeyi duyan insanların katkılarının çoğaltılması ve bu veritabanının önemli bir referans niteliği taşımaya uygun hale getirilmesi beklentisi açıkça görülüyor. Ne yazık ki, -bu konudaki eksikliklerini ana sayfadaki ilanlarından anlamak mümkün olsa da- veritabanı kavramının, dijital dünyada sahip olduğu olanaklar handiyse tamamen ıskalanmış.

Web2.0 devriminin milyar dolarlık cirolar yaratan sonuçları, bunları ortaya çıkartan teknolojiler göz önünde dururken; harika bir fikrin peşinden harcanmış, fakat neredeyse boşa harcanmış bir emeği görüp üzülmemek elde değil. İnternet üzerinde erişime açık, harika kaynaklar ayrılan veritabanı uygulamaları var. Wikipedia gibi kolektif birikim denemeleri ve bunları mümkün kılan özgür yazılımlar var. Neden, -muhtemelen- bir sponsorun iyiniyetten başka hiç bir şey verememiş olduğu çözümü ile böyle bir veritabanı yaratılmış anlamak zor.

Bu sitenin gönüllüleri, ürettikleri içeriği pekâlâ Wikipedia benzeri bir siteye yükleyip, oradaki linkleri derleyerek de Türkiye Bitki Haritası çıkartabilirlerdi… Böylece yaratılan bilgi birikiminden daha çok insan faydalanır, daha da önemlisi katkıda bulunmak daha kolay olurdu. Mevcut haliyle, katkı çağrısı her fırsatta tekrarlansa da, ortada bir yöntem yok.

İnternet alışkanlıklarının evrildiği noktada, gönüllü katkı beklenilen projelerin “bize katkıda bulunun, işte e-posta adresimiz” demeleri pratikte iki iş çıkartmak anlamına geliyor. Gönüllülerin, herhangi bir projeye doğrudan katkıda bulunmasını sağlayacak arayüzler mevcutken, önce “nasıl katkıda bulunabilirim?” diye e-posta atarak zaman kaybetmesini önermek verimsiz bir yöntem. Bu belki katkıda bulunabilecek insanların üşenmesine neden oluyor. Zira aynı gönüllü, başka bir şey yapmadan, o e-postayı attığı süre içinde Wikipedia’da bir madde yazıp, bitirdiği anda yayınlandığını görebiliyor. Böylece gönüllülük motivasyonunun karşılığı olan “faydalı olma” amacını anında yaşıyor.

Daha önce değişik sivil toplum kuruluşlarında çalışırken gördüğüm beklentiler, tavırlar üzerinden giderek anlamaya çalıştım bu projeleri. İşin kendine ait piyasasının kurallarını göz önünde bulundurmaya çalıştım. Eleştirilerim her ne kadar kendine özgü sorunlara olsa da, aslında memleket sathında var olan nice proje için de geçerli. Böyle eksikler konusunda birbirini bilgilendiren insanlar olmayı öğrenmek hepimizin işine yarar diye düşünüyorum.

Express dergisi Temmuz 2009 sayısından…

Wikipedia, kendi tanımıyla, herkesin yazabildiği özgür bir ansiklopedi. 2001 yılında, herkesin erişimine açık ama konvansiyonel editoryal süreçleri içeren bir ansiklopedinin taslak maddeleri üzerinde birden çok kişinin çalışabilmesi için kurulmuş. Ancak kısa sürede öyle bilinir ve kullanılır hale gelmiş ki, ana projenin pabucunu dama atmayı başarmış. Sekiz yılda, 3 milyonu İngilizce, 10 milyondan fazla madde ve 5 milyona yakın görsel/işitsel dosya içeren ansiklopedi, bugün İnternetin en popüler yedinci adresi.

Bu durumun ansiklopedi kavramı açısından önemi, Microsoft’un ansiklopedisi Encarta’yı piyasadan çekmesiyle daha iyi anlaşılabilir. Böylece basitçe ekonomik boyutlu bir pazar kavgasının yanında, bu kavganın galibiyle belirlenecek gibi görünen bir başka tartışma alevlendi. ”Ansiklopedi nedir” tartışmasında iki rakip anlayışı temsil eden birer örnek başbaşa kaldılar ve Britannica ile Wikipedia arasındaki rekabet, ansiklopedi sözcüğünün karşılığı ne olacak ve daha da önemlisi, kavramların tanımını kim belirleyecek yarışı haline geldi.
Wikipedia’nın yumuşak karnını anonim yazılmış bir ansiklopedi maddesinin güvenilir bir kaynak olamayacağı tezi oluşturuyor. Britannica’nın simgesi olduğu anlayışın takipçisi, bilgi üzerindeki hakimiyetleriyle muktedir kurumlar bu tezin arkasında toplanıyor. Akademik kurumlar genellikle kaynakçada Wikipedia’nın yer aldığı metinleri reddediyor, gazeteler bilgi kaynağı olarak Wikipedia kullanmanın olanaksızlığını tarif etmeye girişirken, neden olarak yazarı belli olmayan bir bilgiyi doğrulamanın zorluğunu öne sürüyorlar. Aslında kaynağı belli haberlerde bile, haberin taraflarından teyit istemek, görüş sormak gazeteciliğin en eski kuralları arasında. Dolayısıyla bilgi tamamen anonim bile olsa değerli olmalı. Ancak bu, kopyala-yapıştır eylemine dönüşen bir gazetecilik türü açısından fazla zahmetli. Vatandaş gazeteciliği açısından bir dönüm noktası yaratan Indymedia, haber kaynaklarını korumak amacıyla tamamen anonimliği tercih ederek bağlantı kurulan bilgisayara ait tüm bilgiyi siliyor. Böylece özellikle fiili tehdit altında yazan yazarların korunması hedefleniyor. WikiLeaks adlı bir site, yine güvenlik nedeniyle kaynağını gizleyerek, sızdırılmış belgeleri gündeme taşımayı deniyor.

Öte yandan, Wikipedia hesap verebilir olmak adına, bilgi sağlayan ya da düzenleyen her kaynağı sistemdeki eylemleriyle ilişkili olarak kayıt altına alıyor ve doğrulanabilirlik sunmanın yeni yöntemlerini araştırıyor. Bu araştırmaların getirdiği yeni deneyimler, konvansiyonel bilgi alanları açısından pratikte devrim sayılabilecek gelişmeler yaratıyor. Bugün herhangi bir wiki maddesinin tarihsel değişimine bakarak, hangi ifadelerin hangi gerekçelerle değiştirildiğini, üzerinde nasıl tartışmaların yaşandığını izlemek mümkün. Böylece tanımları oluşturan fikirlerin ve kanaatlerin çarpışması tanımın bağlamı içersinde okunabiliyor. Tamamen teknik nedenlerle yaratılmış olsa da, bu olanak, uzmanların seçimine dayalı bilgi kaynaklarının karşısına son kertede kabul görmese bile her fikrin ifade edilmesini garanti altına alan bir model koyuyor. Bu model, bilginin üretimine dair kıymetli sorular ve inceleme olanakları sunmanın yanında, her değişikliğin sahibini işaret etmesiyle şeffaflığın sınırlarını da yeniden tanımlıyor.

Bu modelin teknik olanaklarından yararlanan Virgil Griffith adlı bir programcı, hangi bilgisayarlardan hangi değişikliklerin yapıldığı bilgisini tarayan özel bir sistem tasarladı. Radikal Şeffaflık sloganıyla 2007′de duyurulan Wiki Scanner (tarayıcı), Wikipedia’yi tarayarak organize biçimde kanaat üretmeyi hedefleyen hareketleri teşhir edebilmesiyle gündeme oturdu. Tarayıcıyı kullanan BBC, 15 Ağustos 2007′de İran Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad hakkındaki bilgilerin CIA tarafından düzenli olarak değiştirildiğini, benzeri bir işlemin Vatikan tarafından da Sinn Fein lideri Gerry Adams için yapıldığını yazdı.
Bu haberin benzerleri ”Wikipedia Skandalları” olarak tarif edilen bir dizi başka sansasyonel haberle gündeme geldi ve arkası kesilecek gibi görünmüyor. Yine aynı yıl bir Microsoft çalışanının yeni geliştirdikleri belge standardına rakip açık bir standardın bilgilerini tahrif etmek amacıyla para karşılığı yazar tutması, Taner Akçam’ın terörist gibi gösterilerek Kanada’da göz altına alınmasına yol açan memleket manzaraları, ”Wikipedia Tarihi” maddesiyle ansiklopedide resmen kayıt altına alınmış örnekler arasında.

Wikipedia’nın bu tür çıkar gözeten, kasıtlı tahrifleri engellemek için kullandığı yol değişiklik yapmanın sınırlandırılması. Bu madde özelinde ya da değişiklik yapılan bilgisayara yönelik olabiliyor; ayrıca vakaya bağlı olarak bir yönetici tarafından ya da yöneticiler arasında genel oylama sonucunda hayata geçiriliyor. Yöneticiler, belirli bir geçmişe sahip, içerik sağlayan gönüllülerin oylarıyla belirleniyor. Kısacası, siyasetin yeni zemininde sanal bir demokrasi inşa ediliyor.

Bu sanal demokrasinin işleyişini gösteren yakın tarihli, çok ses getiren örneklerden biri, bir buçuk yıl süren bir tartışmanın ardından Scientology Kilisesine ait olduğu bilinen tüm bilgisayarların değişiklik yapmalarını engelleme kararı alınması. Bundan yaklaşık bir ay kadar önce de, ABD Adalet Bakanlığından gelen kullanıcıların değişiklik haklarının kaldırılmasıyla sonuçlanan bir başka vaka dikkat çekiyor. Bu vaka aslında sanal dünyada yaygın biçimde devam eden bir çatışmanın ayaklarından birini oluşturuyor. Tüm dünyada, her kültürden ve sınıftan taraflar oluşturan, yoğun katılımla süren çatışmaların başında Filistin işgali yer alıyor. Yakın tarihte bu konudan rol çalabilen tek olay yine İsrail’in, bu kez Lübnan’a saldırısı olmuş olsa da, İnternet uzun zamandır Filistin işgalinin tartışmasını merkeze koyan kalabalıklara sahne oluyor.

Wikipedia özelinde İsrail konusunda yaşanan en yeni tartışma, İsrail taraftarı sanal bir örgüt olan CAMERA’nın, Wiki Scanner gibi denetimlere yakalanmadan, bürokratik işleyişin inceliklerini haiz stratejiler kullanarak politik hedeflerine ulaşma planlarıyla gündeme geldi. Electronic Intifada adlı Filistin destekçisi bir organizasyonun ele geçirdiği yazışmalar, CAMERA’nın İsrail taraftarı Wikipedia yöneticilerinden edindiği, organize olduğu belli olmayan toplu içerik üretim ve yayınlama yöntemlerini, yani “dikkat çekmeden nasıl değişiklik yapılacağını” anlatan rehberleri içeriyor. Planın dikkat çeken yönlerinden biri, uygulayıcıların politik bir içeriği olmayan konularda yeterince katkı sunarak kullanıcı topluluğuna kendilerini sevdirmelerinin önerilmesi. Bu sayede yönetici seçilerek, editörlerin yaptığı değişiklikler hakkında karar verme yetkisine kavuşacak “yandaş bir iktidar” hazırlığı uzun vadeli hedefler arasında. Bu öneri, site işleyişini içselleştirmiş, kimlik haline getirmiş kullanıcıların o sistemle daha güçlü ilişkiler kurabildiği gerçeğinden hareketle belirlenmiş, eski usül bir taktiğin yeni bir mecraya adapte edildiğinin açık bir göstergesi.

Bu adaptasyonda mecranın getirdiği yeni ve bir çok insan için heyecan verici bir durum da var. Ortak metinler üretme meselesi, miras aldığı tüm deneyimlerden farklı olarak, sanal dünyada bu eylemin bizatihi kimliğe dönüştüğü alanlar tanımlıyor. İçerik sağladığı sitelerin kimliklerini, kendilerini tanımlamakta kullanan bireylerin ya da onlara ait sanal kimliklerin, avatarların figürleri olduğu yeni politik alanlar ve mücadelelere tanık oluyoruz. Bu durum, siper savaşlarından teknoloji savaşlarına geçilen zamanda kalabalıkların hala bir anlam taşıdığının göstergesi olarak da okunabilir. Kritik olan, bu mecranın getirdiği araçların ve kimlik algılarına uyum sağlayabilme yeteneğinin hala herkese aynı uzaklıkta olması.
Bir anlamda sanal örgütlerin savaşları başladı denilebilir. Özellikle bunun kaçınılmaz olduğu konularda “fiili örgütlerin” de organik ilişkide oldukları bu yeni zeminde hedefler de değişiyor. Sanal dünyadaki savaşlar, bir sonları olmadığını bilerek sürüyorlar. Vaad edilen tek zafer, kendi tarihini yazmak. Bu, özellikle tarihi rolü madunluk üzerine kurulu her özne için sanal da olsa yeni bir umudun vaadi haline geliyor.

Bu elbette bir fırsat ve İnternet’in yeni özgürlükçü olanaklar barındırdığı heyecanlarına temelde bu fırsat kaynaklık ediyor. Yine de, heyecanı tamamen söndürmeden, bu örnekte bürokratik işleyişi anlayabilecek İngilizce bilgisi, sistemin parçası olmanın gerektirdiği boş zaman ve teknolojik altyapıya erişim gibi bir çok unsurun hesaba katılması gerektiği de hatırlanmalı. Hesap yanlış kurulursa, madunların hiç değilse tarihe kendi sözleriyle geçebilecekleri vaadi de, yine temsiliyetle çiğnenecek ve yüzyıllık ansiklopedicilik anlayışının karşısında Wikipedia beleşe yazdırılıp, bedavaya okunmaktan fazlasını başaramayacak demektir.

Lisanslar ne kadar özgür?

Wikipedia projesinin ilham kaynağı, 1984′te başlayan özgür yazılım hareketi. Programların kaynak kodlarının özgürce paylaşılması gerektiğini, böylece herkesin kendi ihtiyacına yönelik değişikliklerle bilgi birikimini arttırabileceğini savunan; bunun gereği ve sonucu olarak fikri mülkiyeti insanlığa yaymayı hedefleyen bu hareket Linux çekirdekli işletim sistemleri ve web tarayıcısı Mozilla Firefox gibi popüler ürünler sayesinde az çok biliniyor.

Özgürce paylaşılan teknolojilerin üçüncü kişilerce sömürülmesini engellemek de Genel Kamu Lisansı (GPL) adlı bir yasal düzenlemenin görevi olarak tanımlanmış durumda. Programların kaynak kodları bu lisans ile dağıtıma girerken, düz metinler haline getirilmiş kullanım kılavuzları, teknik belgeler Genel Özgür Belgeleme Lisansı (GFDL) adı verilen bir kardeş lisansla dağıtılıyor.

Bir kaynak koda bağlı olmayan metinler ve sonrasında görsel/işitsel dosyalar için bu iki lisansın sınırları yetersiz kaldıkça, bu düşüncelerden etkilenen ancak daha geniş bir zemin hedefleyen Creative Commons (CC) lisansları yaygınlaşmaya başladı. Bugün tüm bu lisans modellerini kapsayan Copyleft sözcüğü, bir çeşit şemsiye terim olarak kullanılıyor.
Wikipedia, bilgiyi ortaklaşa biriktirmek, sürece dair bilgiyi ve teknolojiyi paylaşmak konularında etkilendiği bu modeli kullanırken gelişimini de etkilemeye başlamış oldu. İlk günden beri yasal sahibi Özgür Yazılım Vakfı olan GFDL’i kullanan ansiklopedi, bir kaç yıldır CC lisansları da ikinci bir seçenek olarak sunuyordu.

Geçtiğimiz ay Özgür Yazılım Vakfı ve Wikipedia Vakfı arasında bir protokol imzalanarak iki lisans türü arasında uyumluluk sağlandı. Böylece Wikipedia’da yer alan ve GFDL ile dağıtılan tüm içerik CC lisanslarının şartlarıyla kullanılabilecek.

Öte yandan, Copyleft kavramını tartışan ve olayın kültürel, sanatsal üretim deneyim boyutlarına odaklanan isimler her iki yaklaşımı da ürünleri metalaştırmakla, ticarileşmeye açık hale getirmek ve sanatçıyı korumayan bir tutum içinde olmakla suçluyor. Daha da özgür lisanslar için Libre Commons tartışması sürüyor.